Kavanozda Soya Mumu Yapımı: Yılbaşı Hediyesi

Kavanoz kesiti ve ölçüler

Şema, örnek kavanozun (B) kesitini, dolum çizgisini, fitilin yerini ve üç kavanoz boyu için gereken mumu gösteriyor.

• Dolum çizgisi: ağzın 1,5 cm altı; alev kavanozun içinde kalır.
• Fitil: tam ortada; metal ayağı yapışkanla tabana tutturulur, üstte sabitleyiciyle dik tutulur.
• Kırmızı sayılar: kavanoza giren soya mumu; %6 koku yağı bunun üstüne eklenir.
• Taralı alan: cam; ısıya dayanıklı ve kalın olmalı.

Kaç gram mum gerekir?

Kavanozun dolum hacmi, iç taban alanı ile dolum yüksekliğinin çarpımıdır: 3,14 × (iç çap ÷ 2)² × (iç yükseklik − 1,5). Santimetreküp mililitreyle aynıdır. Soya mumu sudan hafiftir; kavanoza giren karışım yaklaşık hacim × 0,86 gramdır. Koku yağı da kapta yer kapladığı için bu karışım mum ve koku arasında bölünür.

Örnek: B kavanozunun dolum hacmi 3,14 × 3,75² × 7,5 = 331 ml; 331 × 0,86 = 285 g karışım, 285 ÷ 1,06 = 269 g soya mumu ve 269 × 0,06 = 16,1 g koku yağı eder. Eritirken mumu yaklaşık %10 fazla alın: bir kısmı potta kalır, bir kısmı yüzeyi düzeltmeye gider. Duvarı düz olmayan kavanozda hacmi suyla tartarak bulun (Hazırlık bölümü, ikinci adım). C kavanozu için fitil tablonuz 9 cm’yi tek fitille kapsamıyorsa iki fitil kullanın.

Önce güvenlik

• Mumu asla doğrudan ateşte eritmeyin; yalnızca benmari usulü eritin ve eriyen mumun başından ayrılmayın.
• Sıcaklığı termometreyle izleyin; mumu üreticinin önerdiğinden fazla ısıtmayın.
• Mum alev alırsa üstüne asla su dökmeyin: su, yanan mumu etrafa sıçratır. Ocağı kapatın, kabın üstüne metal bir kapak kapatın ve soğuyana kadar kaldırmayın. Yangın büyürse evden çıkın ve 112’yi arayın.
• Yalnızca ısıya dayanıklı, kalın ve çatlaksız cam kullanın; ince bardak, kristal ve çizik kavanoz ısınınca çatlayabilir.
• Kuru portakal, tarçın, çam dalı, kuru çiçek gibi yanabilen süsleri mumun içine koymayın; kavanozun dışına bağladıklarınızı da yakmadan önce çıkarın.
• Yanan mumu gözetimsiz bırakmayın. Mumu yanabilecek her şeyden en az 30 cm uzakta, düz ve ısıya dayanıklı bir yüzeyde, çocukların ve evcil hayvanların erişemeyeceği bir yerde yakın.
• Mum eritirken çocukları ve evcil hayvanları mutfaktan uzak tutun; sıcak mum ciddi yanık yapar.

Hazırlık

1. Kavanozu kontrol edin

   Kavanozu ışığa tutup çatlak ya da çizik olup olmadığına bakın. Yıkayıp iyice kurulayın; içinde su damlası kalmasın. Kavanoz oda sıcaklığında olsun: soğuk camda mum kenardan ayrılabilir.

2. Dolum hacmini bulun

   Kavanozun ağzından 1,5 cm aşağıyı kalemle işaretleyin. Boş kavanozu teraziye koyup sıfırlayın ve işarete kadar su doldurun: terazideki gram, mililitre olarak dolum hacmidir. Suyu döküp kavanozu tamamen kurutun. Düz kenarlı kavanozda hacmi yukarıdaki formülle de hesaplayabilirsiniz.

3. Mumu ve kokuyu tartın

   Tablodaki mumun yaklaşık %10 fazlasını tartın; B kavanozu için yaklaşık 300 g. Koku yağını, eritilecek mumun %6’sı kadar ayrı bir kapta tartın: 300 g mum için 18 g.

4. Fitili yapıştırın

   Fitilin metal ayağının altına yapışkanı yapıştırın ve ayağı kavanozun dibine, tam ortaya bastırın; uzun bir kaşık sapıyla bastırmak işinizi kolaylaştırır. Fitilin üst ucunu sabitleyiciden geçirip sabitleyiciyi kavanozun ağzına oturtun: fitil dik ve ortada dursun.

Eritme, koku ve dökme

1. Benmari kurun

   Tencerenin yaklaşık yarısına kadar su koyun ve eritme potunu içine oturtun. Ocağı orta-kısık ateşe alın; su hafifçe buharlaşsın ama fokurdamasın. Potun içine su sıçratmayın: suyla karışan sıcak mum sıçrar. Su azalırsa tencereye sıcak su ekleyin.

2. Mumu eritin

   Mumu pota koyun ve termometreyi içine daldırın. Mum eridikçe ara ara yavaşça karıştırın ve sıcaklığı izleyin. Bu sırada ocağın başından ayrılmayın.

3. Kokuyu ekleyin

   Mum yaklaşık 85 °C’ye gelince potu ocaktan alın. Boya kullanıyorsanız önce boyayı eritip karıştırın. Sonra koku yağını ekleyin ve 2 dakika yavaşça karıştırın; hızlı karıştırmak hava kabarcığı yapar. Mumunuzun üreticisi koku için başka bir sıcaklık veriyorsa ona uyun.

4. Dökme sıcaklığına soğutun

   Mumu ara ara karıştırarak soğumaya bırakın. Çoğu soya mumu 57–71 °C arasında dökülür; kendi mumunuzun dökme sıcaklığı paketinde yazar.

5. Kavanoza dökün

   Mumu kavanozun kenarına yakın, yavaşça ve tek seferde dolum çizgisine kadar dökün. Potta kalan mumu atmayın; yüzeyi düzeltmek için ayırın.

6. Fitili ortalayıp soğutun

   Fitilin ortada ve dik durduğunu kontrol edin. Kavanozu cereyansız, oda sıcaklığındaki bir yerde en az 24 saat yerinden oynatmadan soğutun. Buzdolabına koymayın: hızlı soğuyan mumun yüzeyi çatlar ve mum camdan ayrılır.

7. Yüzeyi düzeltin

   Mum soğurken çeker; fitilin çevresinde çukur ya da yüzeyde çatlak kalabilir. Ayırdığınız mumu benmaride yeniden eritin ve yüzeye ince bir kat dökün.

Dinlendirme, fitil ve ilk yakış

1. Dinlendirin

   Mumu kapağı kapalı ya da üstü örtülü olarak serin bir yerde bekletin. En az 2 gün bekleyin; koku yağının mumla iyice kaynaşması için çoğu soya mumunda 1–2 hafta beklemek gerekir.

2. Fitili kısaltın

   Sabitleyiciyi çıkarın ve fitili mum yüzeyinden 6 mm yukarıda kesin. Her yakıştan önce yeniden 6 mm’ye kısaltın; uzun fitil büyük alev ve is yapar.

3. İlk yakışta havuzu tamamlayın

   İlk yakışta mumu, erime havuzu kavanozun kenarına ulaşana kadar yakın: kavanoz çapının her 2,5 cm’si için yaklaşık 1 saat, B kavanozu için yaklaşık 3 saat. Erken söndürülen mum ortadan çukurlaşır, yani tünel yapar. Bir seferde 4 saatten uzun yakmayın.

4. Fitili değerlendirin

   İlk yakışın sonunda havuz kenara 6 mm’den yakın, alev de 2,5–5 cm boyunda olmalı. Havuz kenara ulaşmıyorsa bir sonraki mumda bir boy büyük fitil, alev çok büyük ve isliyse bir boy küçük fitil seçin.

5. Zamanında bırakın

   Kavanozun dibinde yaklaşık 1,3 cm mum kalınca mumu artık yakmayın: alev fitil ayağına yaklaşır ve cam aşırı ısınabilir. Mumu söndürme kapağıyla ya da hafifçe üfleyerek söndürün; su dökmeyin.

Yılbaşı hediyesi olarak hazırlama

1. Kapatın ve etiketleyin

   Mum dinlendikten sonra kavanozu kapağıyla kapatın ya da ağzını kraft kağıdıyla örtüp iple bağlayın. Etikete kokuyu, döküm tarihini ve kısa bir uyarı yazın: “Yanan mumu gözetimsiz bırakmayın. Kağıdı, kurdeleyi ve süsleri yakmadan önce çıkarın. Dipte 1,3 cm mum kalınca söndürün.”

2. Süsleri dışarıda tutun

   Kuru portakal dilimi, tarçın çubuğu ya da çam dalını mumun içine değil, kurdeleye ya da paketin dışına bağlayın. Etikete bunların yakmadan önce çıkarılacağını da yazın.

3. Paketleyin

   Kavanozu kağıt ya da kumaş bir torbaya koyup kurdeleyle bağlayın. Düzgün bir fiyonk için mükemmel fiyonk nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Reçel kavanozu kullanabilir miyim?

Önerilmez. Mum, sonuna doğru camı uzun süre ısıtır; ince ya da mum için yapılmamış cam çatlayabilir. Mum için satılan, kalın ve ısıya dayanıklı bir kavanoz kullanın. Elinizdeki kavanozun ısıya dayanıklı olduğundan emin değilseniz onu mum için kullanmayın.

Kavanozum başka boyda; nasıl hesaplarım?

İç çapı ve iç yüksekliği ölçün, yükseklikten 1,5 cm çıkarın. Örneğin iç çapı 8 cm, iç yüksekliği 8 cm olan bir kavanoza 3,14 × 4² × 6,5 = 327 ml dolar; 327 × 0,86 = 281 g karışım, yani 281 ÷ 1,06 = 265 g soya mumu ve 15,9 g koku yağı gerekir. Kenarı eğri bir kavanozu suyla tartın: dolum çizgisine kadar 250 g su alan kavanoza 250 × 0,86 = 215 g karışım, yani 203 g mum ve 12,2 g koku yağı gider. Fitili yeni kavanozun iç çapına göre seçin.

Mumun yüzeyinde beyaz lekeler var; bozuk mu?

Hayır. Soya mumunda sık görülen beyazlama yalnızca görünüşü etkiler, mumun yanmasını etkilemez. Mumu önerilen sıcaklıkta dökmek ve oda sıcaklığında yavaş soğutmak bunu azaltır. Camla mum arasında görülen açık renkli lekeler de mumun camdan yer yer ayrıldığı yerlerdir; oda sıcaklığındaki kavanoz bunu azaltır.

Benzer bir örnek

Örnek görsel: düz kenarlı cam kapta beyaz bir soya mumu; mum ağzın biraz altına kadar dökülmüş. Bu sayfadaki tarifle yapılmadı. Fotoğraf (küçültüldü, kırpıldı): mikehipp, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Yılbaşı ağacınız için el yapımı süsler arıyorsanız boyalı ahşap kütük dilimi süsleri yazımıza göz atın.