Karton Tezgahta Dokuma: Şablon ve Temel Teknikler

Karton tezgah şablonu

Şema, 21 × 27 cm'lik mukavvanın üst ve alt kenarına açılacak 31 çentiği ve dokuma alanını gösterir. Ölçüleri cetvelle doğrudan mukavvaya aktarın.

• Koyu kısa çizgiler: 1 cm derinliğinde düz kesikler (çentikler).
• Çentik aralığı: 0,5 cm; ilk ve son çentik kartın kenarından 3 cm içeride.
• 30 aralık × 0,5 cm = 15 cm: dokumanın eni.
• Kesik çizgili alan: dokunabilir bölüm, yaklaşık 15 × 20 cm; üstte 4 cm iğne payı, altta 1 cm boşluk kalır.

Tezgahı hazırlama

1. Kartı kesin

   Mukavvadan 21 × 27 cm'lik bir dikdörtgen kesin. Kart ne kadar sertse çözgü o kadar düzgün gerilir; ince karton bükülürse iki kat yapıştırın.

2. Çentikleri işaretleyin

   Üst kenarda soldan 3 cm ölçüp ilk işareti koyun, sonra 0,5 cm arayla 31 işaret yapın; son işaret sağ kenardan 3 cm içeride kalmalı. Alt kenarı aynı şekilde, üstteki işaretlerin tam hizasında işaretleyin.

3. Çentikleri kesin

   Her işarette kenara dik, 1 cm derinliğinde düz bir kesik açın. V biçiminde kesmeyin: ip düz kesiğin dibine oturur ve kaymaz. Çentiklerin arasında kalan küçük parçalara diş diyeceğiz.

Çözgüyü geçirme

Çözgü, tezgaha boyuna gerilen ipliklerdir. Bu tezgahta çözgü yalnız ön yüzde uzanır; arkada yalnız dişlerin arkasından geçen kısa parçalar kalır.

• Şema okunaklı olsun diye 31 yerine 9 çentikle çizildi.
• Oklar ipin ön yüzdeki gidiş yönünü gösterir: tek numaralı teller aşağı, çift numaralı teller yukarı.

1. Başlangıç ucunu sabitleyin

   Çözgü ipinin ucundan 20 cm kadarını kartın arkasında bırakıp bantla yapıştırın. İpi sol üstteki 1. çentikten öne geçirin.

2. Telleri geçirin

   İpi ön yüzde aşağı indirip alttaki 1. çentiğe yerleştirin, arkadan dişin arkasından 2. çentiğe geçirin ve öne çıkarıp yukarı, üstteki 2. çentiğe götürün. Üstte de dişin arkasından 3. çentiğe geçin ve böyle devam edin.

3. Gerginliği ayarlayın

   Telleri gergin ama kartı bükmeyecek kadar çekin. Parmağınızla bastırdığınızda bütün teller aynı direnci göstermeli.

4. Bitirin

   Tel sayısı tek olduğu için ip sağ alttaki 31. çentikte biter. Arkaya geçirin, 20 cm bırakıp kesin ve bantlayın.

Düz dokuma

Düz dokumada (bezayağı) atkı, yani enine geçen ip, bir telin altından bir telin üstünden geçer; bir sonraki sırada bu düzen tersine döner. Ağızlık çubuğu, telleri ikiye ayırıp atkıyı tek hamlede geçirmenizi sağlar.

• Ağızlık çubuğu: tek numaralı tellerin (1, 3, 5 …) altından, çift numaralıların üstünden geçer.
• Çubuk dik çevrilince tek numaralı teller öne gelir ve aradaki boşluktan (ağızlık) atkı tek seferde geçer.
• Sıra numaraları alttan üste artar. Tek sıralarda ağızlığı çubuk açar, çift sıralarda teller iğneyle tek tek alınır; atkıyı iki durumda da iğne taşır.

1. Ağızlık çubuğunu geçirin

   Cetveli tezgahın üst kısmında tek numaralı tellerin altından, çift numaralı tellerin üstünden geçirin ve yatık bırakın.

2. Başlangıç sıraları

   Çözgü ipinden 70 cm kesip iğneye geçirin ve en altta 3 sıra düz dokuyun. Eski el kitabı da işe her iki uçta birkaç sıra çözgü ipiyle başlamayı önerir: teller düzene girer ve aralıklar eşitlenir. Aralıkları iğnenin ucuyla düzeltin. A rengine, son başlangıç sırasının tersi olan ağızlıktan başlayın; ağızlık her sırada değişir.

3. Tek sıralar

   Cetveli dik çevirin, A rengindeki atkıyı açılan ağızlıktan sağdan sola geçirin. Arkada 2–3 cm uç bırakın, uç sonraki sıralarla birlikte tutulur.

4. Çift sıralar

   Cetveli yatırın. İğneyle soldan sağa, bir önceki sırada üstünden geçtiğiniz telin altından, altından geçtiğinizin üstünden geçin.

5. Sıkıştırın

   Her sıradan sonra atkıyı çatalla ya da tarakla aşağı, önceki sıraya bastırın. Atkı çözgüyü tamamen örttüğünde atkı yüzlü dokuma elde edersiniz.

Atkıyı tarakla sıkıştırma; 1906 tarihli bir nakış ve dokuma el kitabından çizim.

Atkıyı kemer bırakarak yerleştirme

Yeni başlayanların en sık yaptığı hata atkıyı fazla çekmektir. Atkı çözgünün etrafından dolaşacak kadar bol kalmazsa parça daralır, kenar telleri içe kayar ve aralarından çözgü görünür. Atkı, çözgünün üzerine düz bir çizgi gibi gerilmemeli, tellerin etrafında gevşekçe dolaşıyor gibi durmalı.

• a) Eğik bırakma: atkıyı ağızlıkta yaklaşık 30° eğik bırakın, sonra sıkıştırın.
• b) Tepe yaparak bırakma: atkının ortasından 2–3 noktada parmakla küçük tepeler yapın, sonra tepelerden başlayarak bastırın.
• c) Gergin atkı: kenarlar içe çekilir ve teller arasında çözgü görünür.

1. Önce kenarı yerleştirin

   Atkıyı ağızlıktan geçirdikten sonra kenardaki dönüşü düzeltin: ip kenar teline değsin ama onu içe çekmesin.

2. Bolluk bırakın

   Atkıyı eğik bırakın ya da küçük tepeler yapın. Uzun sıralarda daha çok, kısa renk alanlarında daha az bolluk gerekir.

3. Eni ölçün

   Her 2 cm'de bir dokumanın enini ölçün; 15 cm'den belirgin biçimde azalıyorsa sonraki sıralarda daha çok bolluk bırakın.

Renk değiştirme ve uçları gizleme

1. Eski atkıyı bitirin

   A rengi bitirmek istediğiniz sırada, kenardan en az 2,5 cm içeride bir aralıktan ucu arkaya çıkarın. Ucu arkada 2–3 cm bırakıp kesin.

2. Yeni atkıya başlayın

   B rengini aynı ağızlığa, eski atkının bittiği yerden 2,5 cm geriden sokun; iki ip bu 2,5 cm boyunca üst üste biner. Yeni ipin ucunu da arkada 2–3 cm bırakın.

3. Sıkıştırın

   Sırayı tamamlayıp sıkıştırın. Üstteki sıralar uçları yerinde tutar, düğüm gerekmez. Yeni ipe hiçbir zaman tam kenarda başlamayın: uç ön yüzde görünür.

Yırtmaç ve kenetleme

İki renk aynı çözgü teli boyunca yan yana dokunduğunda aralarında dikey bir yarık, yani yırtmaç oluşur. Yırtmaç dokuma sürerken kenetlemeyle, küçük işlerde de sonradan arka yüzden dikerek kapatılır. Örnek parçadaki iki renkli alanda sol 16 tel A, sağ 15 tel C ile dokunur ve bu iki alan 16. ile 17. tel arasında kenetlenir.

Renk sınırında kenetlenmiş iki atkı; 1906 tarihli bir nakış ve dokuma el kitabından çizim.

1. Koyu atkıyla başlayın

   Önce koyu renkle kendi alanında bir sıra dokuyun. Renk sınırında dönerken ipi tam çekmeyin, küçük ve gevşek bir ilmek kalsın.

2. Açık atkıyı ilmekten geçirin

   Açık atkıyı kendi alanında sınıra getirin, koyu ipin bıraktığı ilmeğin içinden geçirin ve dönün.

3. Sırayla ilerleyin

   Koyu atkıyla bir sonraki sırayı dokuyun, dönüşte yine ilmek bırakın; açık atkı bu yeni ilmekten geçerek döner. Her dönüşten sonra iki ipi hafifçe çekip sıkıştırın; doğru yapıldığında birleşme yeri ön yüzde neredeyse görünmez.

4. Sonradan dikerek kapatma

   Kenetlemeyi atladıysanız yırtmacı iş bitince arka yüzden sağlam bir iplikle, iki kenarı birbirine sık sık sararak dikin. Küçük işlerde bu yeterlidir.

Karttan çıkarma

1. Bitiş sıraları

   Dokuma 18 cm olunca en üste 3 sıra çözgü ipiyle düz dokuyun. Atkı uçlarını arkada iğneyle 2–3 cm aynı renkli alanın içinden geçirip kesin.

2. Dişleri bükün

   Kartı arkaya doğru hafifçe bükün ve çözgü ilmeklerini dişlerden tek tek çıkarın.

3. Üst kenar

   Üstteki ilmeklerin içinden 25 cm'lik ahşap çubuğu geçirin; parça duvara asılmaya hazır olur.

4. Alt kenar ve uçlar

   Alttaki ilmekleri olduğu gibi bırakabilir, ikinci bir çubuktan geçirebilir ya da ilmekleri kesip telleri ikişer ikişer düğümleyebilirsiniz. Çözgünün başlangıç ve bitiş uçlarını iğneyle kenar telinin yanından dokumaya geçirip kesin.

Sık sorulan sorular

Çözgü sayısı neden tek?

Tel sayısı tek olunca her sıra iki kenarda da aynı şekilde başlar ve biter: 1. sırada atkı hem 1. telin hem 31. telin altından geçer. Böylece kenarlar birbirinin aynısı olur. Çift sayıda tel de dokunur, yalnız iki kenar farklı görünür.

Kenarlar içe çekiliyor, ne yapmalıyım?

Atkı fazla gergin. Her sırada atkıyı eğik ya da tepeler yaparak bırakın, kenardaki dönüşü tele sarmadan yapın ve her 2 cm'de eni ölçün. Daralma başladıysa geri sökmek yerine sonraki sıralarda bolluğu artırmak çoğu zaman yeter.

Kartı büyütmek istersem kaç çentik açmalıyım?

Çentik sayısı = en (cm) × 2 + 1. Örneğin 20 cm en için 41 çentik açın; kartın eni iki yanda 3'er cm payla 26 cm olur. Çözgü için tel sayısını kartın boyuyla çarpıp iki uca 20'şer cm ekleyin: 41 × 27 cm + 40 cm ≈ 11,5 m.

Örnek görsel: tezgahta atkı yüzlü dokuma. Fotoğraf (küçültüldü): SEN Heritage Looms - Sophia Tsourinaki, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Temel teknikleri öğrendiyseniz aynı tezgahın küçüğünde Basamak Desenli Dokuma Bardak Altlığı dokuyabilirsiniz. Gördes düğümü ve sumakla daha büyük bir iş için Çerçeve Tezgahta Gördes Düğümlü Duvar Dokuması projesine geçin.