Çerçeve Tezgahta Gördes Düğümlü Duvar Dokuması

Yerleşim şeması

Şema, dokumanın alttan üste bütün bantlarını, yüksekliklerini ve basamaklı tepenin tel tel yerleşimini gösterir. Alttaki ızgarada her sütun 2 tel, her satır 1 cm'dir.

• A (petrol mavisi): zemin, düz dokuma.
• B (hardal): basamaklı tepe; 6–8 cm tel 5–36, 8–10 cm tel 9–32, 10–12 cm tel 13–28, 12–14 cm tel 17–24.
• C (kiremit): Gördes düğümleri; 1. bantta 10 cm, 2. bantta 4 cm sarkar.
• D (lacivert): iki sumak sırası.
• Kırmızı çizgi: 2 cm'lik renk sınırı; halkalar kenetleme yerlerini gösterir.
• Şema alttan üste okunur; 0 cm, dokumanın alt kenarıdır.

Çerçeveye çözgü sarma

1906 tarihli el kitabı, tezgahı olmayanlara bir işleme gergefini tezgah gibi kullanmayı önerir: çözgü gergefin iki merdanesinin etrafından sarılır, ön ve arka katlar aralarından geçirilen şişlerle bir araya getirilir, iki uçta birkaç sıra çözgü ipiyle dokunarak teller düzene sokulur ve tek-çift telleri ayırmak için tellerin arasından kalın bir şiş geçirilir. Biz bu yöntemi bir tuval şasisine uyarladık: iki katı birleştirmek yerine yalnız ön katı dokuyoruz, arka kat sonunda kesilip düğümleme payı olur.

• Ön kat dokunur; arka kat dokuma bitince ortadan kesilir ve tellerin uçları düğümleme payı olur.
• Bir tur ≈ 84 cm; 40 tur önde 40 tel verir.
• Ağızlık çubuğu üstte, 3 sıra çözgü ipi alt çıtanın 4 cm yukarısında.

1906 tarihli bir nakış ve dokuma el kitabında tezgah olarak hazırlanmış bir işleme gergefi. A: ön ve arka çözgü katlarını bir araya getiren şiş (altta bir tane daha var), B: tek ve çift telleri ayıran kalın şiş.

1. İşaretleri yapın

   Üst ve alt çıtaya kağıt bant yapıştırın. Çerçevenin dış kenarından 5,25 cm içeriden başlayıp 0,5 cm arayla 40 işaret koyun; 39 aralık × 0,5 cm = 19,5 cm eder.

2. İpi bağlayın

   Çözgü ipini üst çıtaya, ilk işaretin hemen soluna sıkıca bağlayın.

3. Sarın

   İpi ön yüzden aşağı indirip alt çıtanın altından arkaya, arkadan yukarı ve üst çıtanın üstünden öne geçirin; ön yüzdeki ikinci teli bir sonraki işarete yerleştirin. 40 tur sarın; her turda gerginliği aynı tutun.

4. Bitirin

   Son turdan sonra ipi üst çıtaya, son işaretin sağına bağlayın.

5. Telleri düzene sokun

   Cetveli üst kısımda tek numaralı tellerin altından, çift numaralıların üstünden geçirin. Alt çıtanın 4 cm yukarısında çözgü ipiyle 3 sıra düz dokuyun ve aralıkları iğneyle 0,5 cm'ye eşitleyin.

İlk düz dokuma bandı

1. A rengiyle başlayın

   A rengiyle 1,5 cm düz dokuyun (yaklaşık 8 sıra). Atkıyı her sırada kemer bırakarak yerleştirin ve eni ölçün: yaklaşık 20 cm kalmalı.

2. Uçları arkada bırakın

   Atkı uçlarını arkada 2–3 cm bırakın; yeni ipe kenardan en az 2,5 cm içeride başlayın.

Gördes düğümü

Gördes düğümü, Anadolu halılarında kullanılan simetrik hav düğümüdür ve her düğüm iki çözgü telini sarar. Düğüm sıraları arasında düz dokuma yapılır; bu sıralar düğümleri yerine kilitler.

• Tel 1–2: düğümün sardığı tel çifti.
• Soluk kısımlar: ipin tellerin arkasından geçen bölümü.
• Alttaki harita: 1. sırada 20 düğüm tel 1–2 … 39–40 çiftlerine, 2. sırada 19 düğüm tel 2–3 … 38–39 çiftlerine atılır.

1. Hav ipini kesin

   C rengini 11 cm genişliğindeki kartonun etrafına sarın ve bir kenardan kesin; 22 cm'lik parçalar elde edersiniz. 1. bant için 117 parça gerekir: (20 + 19) düğüm × 3 kat.

2. Parçayı yerleştirin

   Üç parçayı bir arada tutun ve ortalarını tel 1 ile tel 2'nin önüne yatırın.

3. Uçları öne çıkarın

   Sol ucu tel 1'in arkasından dolayıp iki telin arasından öne çıkarın; sağ ucu tel 2'nin arkasından dolayıp aynı aralıktan öne çıkarın.

4. Düğümü oturtun

   Uçları birlikte aşağı çekin; düğüm alttaki sıraya otursun. Sonraki düğümü tel 3–4'e atın ve sırayı tel 39–40'ta bitirin (20 düğüm).

5. Düğümleri kilitleyin

   A rengiyle 4 sıra düz dokuyup sıkıştırın.

6. İkinci sıra

   İkinci düğüm sırasını şaşırtmalı atın: tel 2–3, 4–5 … 38–39 çiftlerine 19 düğüm. Böylece havlar arasında boşluk kalmaz.

7. Bandı kapatın

   A rengiyle düz dokumaya devam edin ve 6 cm yüksekliğe gelince ana alana geçin. Havları şimdilik kesmeyin, bitirirken düzelteceksiniz.

Örnek görsel: düğümlü havlı halı, 1853. Fotoğraf (küçültüldü): Satakunta Museum, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

Basamaklı tepe motifi

6 ile 16 cm arası ana alandır. Tepe B rengiyle, zemin A rengiyle dokunur ve her renk kendi alanında ileri geri gider. Renk sınırları 2 cm boyunca aynı tel üzerinde kaldığı için yırtmaç oluşur; bunları kenetleme ile kapatın.

1. Birinci basamak

   B rengiyle tel 5–36 arasını, A rengiyle iki yandaki tel 1–4 ve tel 37–40'ı 2 cm dokuyun (6–8 cm). Sınırlarda her dönüşte kenetleyin.

2. İkinci basamak

   8–10 cm arasında B rengi tel 9–32 arasında kalır; dışarıda kalan teller A ile dokunur.

3. Üçüncü ve dördüncü basamak

   10–12 cm arasında B tel 13–28, 12–14 cm arasında tel 17–24 arasındadır. Her basamakta B iki yandan 4'er tel daralır.

4. Tepeyi kapatın

   14–16 cm arasını yalnız A rengiyle, tam en boyunca dokuyun. B renginin uçlarını arkada kendi alanının içinden geçirip kesin.

Sumak şeridi

Sumak, kilimlerde sık görülen bir atkı dolama tekniğidir: atkı çözgüye dolanarak ilerler ve yüzeyde örgüye benzeyen kabarık bir çizgi bırakır. İki sumak sırası ters yönlerde dolanınca balık sırtı görünümü oluşur.

• S1: soldan sağa dolanan 1. sumak sırası.
• A: aradaki 2 sıra düz dokuma.
• S2: sağdan sola dolanan 2. sumak sırası; eğimler ters döner.
• Kesik çizgi: ipin telin arkasından geçen kısmı.

1. İpi hazırlayın

   D renginden 3 kat, 100 cm'lik bir parça hazırlayın ve iğneye geçirin. İlk sırada ip yetmezse ikinci sırayı biraz daha uzun bir parçayla atın.

2. Birinci sumak sırası

   Soldan, arkada 10 cm uç bırakarak başlayın. İğneyi 2 tel ileri önden geçirin, sonra 1 tel geri dönüp arkadan dolayın ve iki telin arasından öne çıkın. Sıra sonuna kadar böyle 2 ileri 1 geri ilerleyin; dolamaları aynı gerginlikte tutup aşağı bastırın.

3. Ara sıralar

   A rengiyle 2 sıra düz dokuyun.

4. İkinci sumak sırası

   Bu kez sağdan sola aynı şekilde dolayın. Uçları arkada bırakın ve dokuma bitince arka yüzde kendi sırasının içinden geçirip kesin.

Örnek görsel: sumak dokumada atkı dolaması. Fotoğraf (küçültüldü): Ian Alexander, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Üst bant ve bitirme

1. Düz dokuma

   A rengiyle 4 cm düz dokuyun (17–21 cm).

2. İkinci Gördes bandı

   C rengini 5 cm'lik kartona sarıp keserek 10 cm'lik 60 parça hazırlayın ve tel 1–2 … 39–40 çiftlerine 20 düğüm atın. Havlar yaklaşık 4 cm sarkar.

3. Son sıralar

   A rengiyle 2,5 cm düz dokuyun, en üste çözgü ipiyle 3 sıra yapın. Dokuma 25 cm olur.

4. Çözgüyü kesin

   Çerçeveyi ters çevirin ve arka kattaki telleri ortadan kesin. Önde kalan teller iki uçta uzun birer uç olur.

5. Çubuğa bağlayın

   Üstteki telleri ikişer ikişer 30 cm'lik çubuğa, dokumanın çubuktan yaklaşık 3 cm aşağıda duracağı şekilde çift düğümle bağlayın; uçları 2 cm bırakıp kesin. Asma ipini çubuğun iki ucuna bağlayın.

6. Alt kenar ve havlar

   Alttaki telleri ikişer ikişer dokumanın hemen altından düğümleyip 5 cm'de kesin; uzun havların arkasında kalırlar. Havları tarayıp alt bandı 10 cm'de, üst bandı 4 cm'de makasla düz kesin.

Sık sorulan sorular

Gördes düğümü ile makrome düğümleri aynı mı?

Hayır. Gördes düğümü iki çözgü telinin etrafına atılan bir hav düğümüdür ve ancak üstüne dokunan sıralarla yerinde durur. Makrome düğümleri ise iplerin birbirine bağlanmasıyla kendi başına durur. Görünüş olarak makromedeki başlangıç düğümüne (tepe düğümü) benzer; farkı, uçların iki telin arasından öne çıkmasıdır.

Hav uçlarını kaç cm kesmeliyim, ne kadar ip gider?

Parça boyu = 2 × sarkan uç + 2 cm. Kartonun genişliği bu boyun yarısı olur: 10 cm uç için 22 cm'lik parça ve 11 cm karton. Gereken ip = düğüm sayısı × kat sayısı × parça boyu; örneğin 39 düğüm × 3 × 22 cm ≈ 25,7 m.

Çözgü telleri birbirine yaklaşıyor, ne yapmalıyım?

Atkı gergin geliyor. Atkıyı her sırada eğik ya da tepeli bırakın ve eni sık sık ölçün. Kayan telleri iğnenin ucuyla 0,5 cm aralığa geri itin; başlangıçtaki 3 sıra çözgü ipi aralıkları sabitlemeye yardım eder.

Bitmiş dokuma, dekorasyon köşenizde bir duvar süsü olarak kullanılabilir. Aynı tekniklerle küçük bir iş isterseniz Basamak Desenli Dokuma Bardak Altlığı projesine göz atın.