Sashiko Nasıl Yapılır? Temel Kurallar ve Desenler

Sashiko nedir?

Japoncada “küçük batışlar” anlamına gelen sashiko, birkaç kat kumaşı sık ve düzenli ileri dikişlerle birbirine tutturur. Japonya’da özellikle 17. ve 19. yüzyıllar arasında iş giysilerini, örtüleri ve yamaları sağlamlaştırmak için kullanıldı. Klasik görünüm, lacivert (çivit boyalı) kumaş üzerinde beyaz pamuk iptir.

Desenler iki aileye ayrılır. Çizgi desenleri (moyozashi) asanoha, seigaiha ve shippo gibi uzun çizgilerden oluşur; desen önce kumaşa çizilir, sonra çizgiler dikilir. Tek dikişli ızgara desenleri (hitomezashi) ise kareli bir ızgarada her birime bir dikişle işlenir; desen, dikişlerin önde ya da arkada kalmasıyla ortaya çıkar. Şema her iki aileden ikişer desenin yapısını gösterir.

• Asanoha: kenarı L = 2 cm olan eşkenar üçgenler; yıldız kolları her üçgenin merkezinden üç köşesine gider ve 1,15 cm uzunluğundadır. Sıralar arası 1,73 cm.
• Seigaiha: 2 cm yarıçaplı yarım daireler; aynı sırada merkezler 4 cm arayla, her yeni sıra 2 cm aşağıda ve 2 cm kaydırılmış. Her merkezde iç içe dört yay vardır.
• Hitomezashi: mavi rakamlar yatay, kırmızı rakamlar dikey çizgilerin ofsetidir. Ofset 0 olan çizgi ilk birimde önde başlar, ofset 1 olan çizginin ilk birimi arkadan geçer.
• Kalın çizgiler önde görünen dikişlerdir; hitomezashi şemalarındaki boşluklarda ip arkadan geçer.

Örnek görsel: yama üstüne yama yapılıp sashiko ile sağlamlaştırılmış eski bir boro yorganın arka yüzü. Fotoğraf (küçültüldü): Karl Zetterström, Statens museer för världskultur, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

Teknik yalnızca süs için değil, dayanıklılık için de kullanıldı: kalın kumaş katları sashiko ile kapitone edilmiş Japon itfaiyeci ceketleri bunun bilinen örneklerindendir. Küçük ölçekte ise hanazokin denen desenli bezler işlendi. Bugün sashiko’ya başlamak için en uygun işler de bu tür küçük parçalardır.

Örnek görsel: sashiko ile kapitone edilmiş, bulut desenleri boyanmış bir itfaiyeci ceketi (yaklaşık 1875–1900). Fotoğraf (küçültüldü): Art Institute of Chicago, Wikimedia Commons, CC0.

Malzemeyi seçmek

Sashiko için pahalı malzeme şart değil, ama doğru ip ve iğne işi belirgin biçimde kolaylaştırır.

1. İp

   Sashiko ipi bükümlüdür ve telleri ayrılmaz; mat, dolgun bir çizgi verir. Bulamazsanız 5 numara koton perle ya da 6 telli nakış ipliğini telleri ayırmadan kullanın. Çalışma ipini 60–80 cm kesin: daha uzun ip kumaştan defalarca geçerken yıpranır.

2. İğne

   Sashiko iğnesi uzundur (yaklaşık 5 cm) ve gözü kalın ipi alacak kadar iridir; uzunluğu sayesinde iğneye birkaç ilmek birden yüklenir. Uzun yorgan iğnesi de iş görür. Kot gibi sık kumaşlarda sivri uçlu bir iğne seçin.

3. Kumaş

   Orta sıklıkta, düz dokunmuş pamuklu, keten ya da ince kot kullanın. Çok sık kumaşta iğne zor ilerler, çok seyrek kumaşta dikişler kayar. Bardak altlığı ve örtü gibi işlerde iki kat (üst kumaş ve ince astar) çalışmak dikişleri daha dolgun gösterir.

4. Yüksük ve işaretleme

   Avuç yüksüğü iğnenin arkasını avuç içinizle itmenizi sağlar. Koyu kumaşa beyaz terzi tebeşiri ya da açık renk karbon kağıdıyla, açık kumaşa silinebilir kumaş kalemiyle çizin.

Deseni kumaşa çizmek

Sashiko’da desen, dikişten önce kumaşın ön yüzüne çizilir. Geleneksel desenlerin hepsi bir ızgaradan doğar: önce ızgarayı ya da yardımcı çizgileri, sonra desen çizgilerini çizersiniz.

1. Izgara ölçüsünü seçin

   İlk işinizde 1 cm’lik ızgara kullanın; hem çizmesi hem dikmesi kolaydır. Daha ince bir görünüm için 5 mm’lik ızgaraya geçin. Asanoha ve seigaiha kendi ölçüleriyle çizilir; ölçüler aşağıdaki desenler bölümünde.

2. Çerçeveyi çizin

   Desen alanının çerçevesini kumaşın düz ipliğine paralel çizin ve bütün ölçüleri bu çerçeveden alın. Böylece küçük hatalar birikmez.

3. Önce nokta, sonra çizgi

   Ölçüleri çerçevenin kenarlarına nokta olarak işaretleyin, sonra karşılıklı noktaları cetvelle birleştirin. Uzun bir çizgiyi tek seferde çizmek, kısa parçaları ekleyerek çizmekten daha düz sonuç verir.

4. Hazır şablonu aktarın

   Kağıda çizilmiş bir şablonu kumaşa geçirmek için kumaşın üstüne açık renk karbon kağıdını, onun üstüne şablonu koyun ve çizgilerin üzerinden kurşun kalemle bastırarak geçin. Açık renk kumaşta şablonu cama yapıştırıp arkadan gelen ışıkla da çizebilirsiniz.

Dikiş uzunluğu ve iğneye yükleme

Sashiko dikişi, önde görünen kısmı arkadan geçen kısmından biraz uzun olan bir ileri dikiştir. Şema ön görünüşü, yandan kesiti ve iğneye ilmek yüklemeyi gösterir.

• Önde görünen ilmek yaklaşık 4 mm, arkadan geçen kısım 2–3 mm; bir dikiş yaklaşık 6,5 mm tutar.
• Kesitte ip kumaşın iki katından geçer; arka yüzdeki ilmekler daha kısadır.
• İğneye 3–4 ilmek yüklenir, sonra iğne çekilir.

1. Oranı koruyun

   Ön ilmek arka ilmekten biraz uzun olsun. Kesin ölçüden önemlisi bütün işte aynı ölçüyü tutturmaktır: göz kararı ama eşit dikişler, ölçülü ama düzensiz dikişlerden daha iyi görünür.

2. İğneye yükleyin

   İğneyi kumaşa batırıp çıkarırken kumaşı iğnenin ucuna doğru hafifçe kırıştırın ve 3–4 ilmek yükleyin. Yüksükle iğnenin arkasından itin, sonra iğneyi ipiyle birlikte çekin.

3. Çizgiyi düzeltin

   Her çekişten sonra dikilen bölümü baş ve işaret parmağınızın arasında sıvazlayın. İp kumaşın içinde eşit dağılır, kumaş büzülmez.

Kesişim noktaları

Çizgi desenlerinin temiz görünmesi kesişim noktalarına bağlıdır. İki çizginin kesiştiği yere hiçbir dikiş değmez; nokta boş kalır ve desen bu küçük boşluklarla belirginleşir.

• Doğru: kesişim noktasının iki yanında 1,5–2 mm boşluk kalır.
• Yanlış: dikişler kesişimde üst üste biner, küçük bir artı işareti oluşur.
• Köşe: gelen dikiş köşe noktasında biter, giden dikiş köşe noktasından başlar.
• Hitomezashi: dikişler ızgara noktalarında uç uca buluşur (sarı daire).

1. Kesişime yaklaşırken

   Kesişim noktasından 1,5–2 mm önce iğneyi arkaya geçirin. İpi arkadan noktanın öbür yanına taşıyıp 1,5–2 mm sonra öne çıkın.

2. Aradaki mesafeyi bölün

   İki kesişim arasındaki mesafeyi eşit dikişlere bölün. Örneğin iki kesişim arası 2 cm ise iki uçtaki 2’şer mm boşluk, 4 mm’lik üç dikiş ve aralarındaki 2 mm’lik iki arka ilmek tam sığar: 2 + 4 + 2 + 4 + 2 + 4 + 2 = 20 mm.

Köşeler ve dönüşler

Tek bir çizginin yön değiştirdiği köşe, kesişimden farklıdır: burada köşe noktası boş bırakılmaz. Yukarıdaki şemanın ikinci sırası iki durumu karşılaştırır.

1. Köşeyi işaretleyin

   Köşe noktasına kalemle belirgin bir nokta koyun; dikerken hedefiniz bu nokta olacak.

2. Noktada bitirin

   Köşeye gelen son dikişi tam köşe noktasında arkaya geçirin. Gerekirse son birkaç dikişi biraz kısaltıp uzatarak ayarlayın.

3. Noktadan başlayın

   Yeni yöndeki ilk dikişe köşe noktasının hemen yanından çıkarak başlayın. Köşe böylece keskin görünür; köşe boş kalırsa çizgi yuvarlanmış gibi durur.

Dönüşlerde ip gevşekliği

Sashiko’da en sık görülen hata, ipin fazla gergin çekilmesidir. Gergin ip dikiş çizgisini kısaltır ve kumaşı büzer.

• Arka yüzde her çizginin sonunda, bir sonraki çizgiye dönerken yaklaşık 2 mm gevşeklik bırakılır.
• İp gergin çekilirse kumaş dalgalanır; doğru gerginlikte kumaş düz kalır.

1. Gevşeklik bırakın

   Bir çizginin sonunda yeni çizgiye geçerken ipi sonuna kadar çekmeyin; arka yüzde kumaştan hafifçe kalkık, yaklaşık 2 mm’lik küçük bir ilmek kalsın. Bu pay, kullanımda ve yıkamada kumaşın esnemesini karşılar.

2. Atlamaları kısa tutun

   İpi arka yüzde 2 cm’den uzun mesafeye taşımayın; uzun atlamalar takılır ve astarsız işlerde önden gölge gibi görünür. Uzak bir çizgiye geçecekseniz ipi bitirip yeniden başlayın.

3. Ölçüyü sonra alın

   İşleme kumaşı birkaç milimetre çeker. Parçayı 1 cm büyük kesin; desen bittikten sonra ütüleyip ölçüsüne getirin.

İpe başlamak ve bitirmek

Sashiko’da düğüm ve ip uçları önden görünmemelidir. Yöntem işin tek kat mı, iki kat mı olduğuna göre değişir.

1. İki katlı işlerde başlamak

   İpin ucuna küçük bir düğüm atın. İğneyi desen çizgisinden 2–3 cm uzakta yalnızca üst katın altından sokup çizginin başında öne çıkarın. Düğümü hafifçe çekerek iki katın arasına gizleyin.

2. Tek katlı işlerde başlamak

   Düğüm atmayın. Arka yüzde, dikilecek çizginin üzerinde 3–4 küçük ilmekle ileri geri dikerek ipi sabitleyin, sonra çizginin başında öne çıkın.

3. Bitirmek

   Son dikişten sonra ipi arkaya alın, arka yüzdeki ilmeklerin altından geriye doğru 3–4 dikiş boyunca geçirin ve ucu kumaşa yakın kesin. Arka yüzü de görünecek işlerde ip ucunu aynı çizginin ilmeklerinin altına gizleyin.

Geleneksel desenleri çizmek

Aşağıdaki ölçüler en baştaki desen şemasıyla aynıdır. Desenleri büyütüp küçültebilirsiniz; oranlar değişmez. Asanoha’da sıra yüksekliği kenar uzunluğunun 0,866 katı, yıldız kolu 0,577 katıdır.

1. Asanoha (kenevir yaprağı)

   Yatay çizgileri 1,73 cm arayla çizin. Çizgilerin üzerinde köşe noktalarını 2 cm arayla işaretleyin; komşu çizgide noktalar 1 cm kaydırılır. Noktaları sağa ve sola yatık çizgilerle birleştirince 2 cm kenarlı eşkenar üçgenler oluşur. Her üçgenin merkezi, yatay kenarının karşısındaki köşenin tam altında (ters üçgenlerde tam üstünde) ve o köşeden 1,15 cm uzaktadır; merkezi üçgenin üç köşesine birleştirin. Dikiş sırası: yatay çizgiler, sağa yatık çizgiler, sola yatık çizgiler, en son yıldız kolları.

2. Seigaiha (deniz dalgaları)

   Pergeli 2 cm açın. Yatay bir çizgi üzerinde merkezleri 4 cm arayla işaretleyin; her merkezin üstüne 2; 1,5; 1 ve 0,5 cm yarıçaplı yarım daireler çizin. Bir sonraki sırayı 2 cm aşağıya ve 2 cm kaydırarak aynı şekilde çizin: her yeni yarım dairenin tepesi, üstteki iki yarım dairenin birleştiği noktaya değer. Dış yayları bir sıra boyunca tek seferde dikin; üç yayın buluştuğu noktalar kesişimdir, boş kalır.

3. Hitomezashi basamak

   1 cm’lik ızgara çizin. Her çizgide bir birim önde, bir birim arkada dikin. Yatay çizgilerin ofsetleri üstten aşağı 0, 1, 0, 1 diye, dikey çizgilerinki soldan sağa aynı şekilde gider. Önce bütün yatay, sonra bütün dikey çizgileri dikin; dikişler birleşerek kesintisiz basamaklar oluşturur.

4. Hitomezashi artı ve kare

   Aynı ızgarada ofsetleri 0, 0, 1, 1 diye tekrarlayın. Dikey çizgiler bitince 5 karelik artılar ve aralarında tek karelik kareler belirir. Bu deseni adım adım kot yaması projesinde anlattık.

Örnek görsel: altıgen bölmelere ayrılmış, her bölmesinde farklı bir desen işlenmiş bir hanazokin. Fotoğraf (küçültüldü): 漱石の猫, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Sık sorulan sorular

Sashiko ipi yerine ne kullanabilirim?

En yakın sonucu 5 numara koton perle verir: o da bükümlüdür ve telleri ayrılmaz. 6 telli nakış ipliğini bütün telleriyle kullanabilirsiniz; ancak teller dikerken açılabilir ve çizgi biraz daha parlak görünür. Örgü ipi tüylendiği, dikiş ipliği de çok ince kaldığı için uygun değildir.

Kasnak gerekir mi?

Hayır. Sashiko’da iğneye birkaç ilmek birden yüklenir; bunun için kumaşın iğnenin ucunda hafifçe kırışabilmesi gerekir. Kasnak kumaşı gerdiği için bu hareketi engeller. Kumaşı elinizde tutun ve her çizgiden sonra parmaklarınızla düzeltin.

Deseni kumaşa nasıl aktarırım?

Izgaraya dayanan desenleri (asanoha, hitomezashi) cetvelle doğrudan kumaşa çizmek en doğrusudur. Kağıda çizilmiş bir şablonu açık renk karbon kağıdıyla ya da açık renk kumaşta ışığa karşı tutarak aktarabilirsiniz. Kağıt üzerinde deneme yapmak için şema kağıdı aracından kareli kağıt yazdırabilirsiniz.

Kuralları küçük bir projede denemek isterseniz Asanoha Desenli Sashiko Bardak Altlığı ile başlayın. Yıpranmış bir kotu onarmak için Hitomezashi Desenli Sashiko Kot Yaması projesine, eskiyen eşyaları değerlendirme fikirleri için geri dönüşüm projelerine göz atın.